دستورالعمل کتبی تست MT: چه چیزهایی باید در آن بیاید؟

دستورالعمل کتبی آزمون ذرات مغناطیسی (MT) طبق ASME BPVC Section V-2023 باید دست‌کم همه الزامات جدول T-721 را داشته باشد و برای هرکدام یک مقدار یا یک بازه تعیین کند (بند T-721.1). این جدول هفده قلم دارد که یازده قلم آن «متغیر اساسی» است؛ از تکنیک مغناطیس‌کردن و نوع جریان تا نوع ذرات، روش اعمال آن‌ها، حداقل شدت نور و رنگ زمینه.

دستورالعمل، یا به اصطلاح کارگاه «پروسیجر»، سندی است که بازرس کارفرما پیش از هر چیز می‌خواهد و بیشترین ایرادهای ممیزی هم به آن برمی‌گردد: متنی کلی که از پروژه قبلی رونویسی شده، نام ماده‌ای در آن آمده که دیگر مصرف نمی‌شود، یا معیار پذیرش ندارد. این مقاله می‌گوید کد چه اقلامی را می‌خواهد، کدام تغییر به صلاحیت‌سنجی دوباره می‌انجامد و گزارش هر آزمون چه چیزهایی باید داشته باشد. راهنمای ASTM E709-21 هم فهرست خودش را دارد که در کنار آن آمده است.

دستورالعمل کتبی تست MT چه زمانی الزامی است؟

دستورالعمل کتبی آزمون ذرات مغناطیسی وقتی الزامی است که کد ارجاع‌دهنده آزمون را به ASME Section V ارجاع داده باشد. بند T-150(a) از Article 1 می‌گوید در این حالت همه آزمون‌های غیرمخرب باید طبق دستورالعمل کتبی انجام شوند؛ نسخه‌ای از هر دستورالعمل باید در دسترس کارکنان آزمون باشد و در صورت درخواست، در اختیار بازرس (Inspector) قرار گیرد. بند T-721.1 همین را برای MT تکرار می‌کند و محتوای حداقلی را به جدول T-721 می‌سپارد.

ASTM E709-21 یک راهنماست و در بند 21.1 فهرستی از مواردی می‌دهد که در دستورالعمل کتبی در نظر گرفته شوند؛ ولی خودش الزام نمی‌سازد. در پروژه‌ای که فقط به E709 ارجاع داده، شکل و جزئیات دستورالعمل را قرارداد تعیین می‌کند. تفاوت عملی این است: زیر ASME، نبودِ یک قلم از جدول T-721 در دستورالعمل، عدم انطباق است؛ زیر E709، باید دید قرارداد چه خواسته است. در هر دو حالت، دستورالعملی که مقدار یا بازه نداشته باشد، مثلاً فقط بنویسد «نور کافی»، برای بازرس قابل اجرا و برای ممیز قابل سنجش نیست.

جدول T-721 کدام متغیرها را اساسی می‌داند؟

جدول T-721 از ASME Section V متغیرهای دستورالعمل آزمون ذرات مغناطیسی را به دو دسته اساسی و غیراساسی تقسیم می‌کند. متغیر اساسی آن است که تغییرش، وقتی صلاحیت‌سنجی خواسته شده باشد، به صلاحیت‌سنجی دوباره نیاز دارد. تغییر متغیر غیراساسی فقط بازنگری متن دستورالعمل را می‌خواهد.

تغییر جوهر مغناطیسی یا رنگ زمینه چه اثری دارد؟

تغییر ماده مصرفی می‌تواند تغییر متغیر اساسی باشد. جدول T-721 نام تجاری را نمی‌آورد، ولی مشخصات ذرات را متغیر اساسی می‌داند: فلورسنت یا مرئی، رنگ، اندازه ذره و تر یا خشک. پس جایگزینی جوهر مشکی مرئی با محصولی که رنگ یا اندازه ذره دیگری دارد، یا رفتن از سوسپانسیون تر به پودر خشک، از این دسته است. اندازه ذره را از تأمین‌کننده بخواهید؛ ISO 9934-2:2020 در بند 7.3.2 گزارش سه قطر مشخصه ذرات را الزام کرده است. رنگ زمینه هم، وقتی به کار رود، متغیر اساسی است.

طبق بند T-721.2، هر تغییری نسبت به آنچه در دستورالعمل نوشته شده، چه اساسی و چه غیراساسی، بازنگری یا الحاقیه می‌خواهد؛ تفاوت در این است که متغیر اساسی صلاحیت‌سنجی دوباره هم لازم دارد. نتیجه عملی: نام محصول، نوع و مشخصات اعلامی آن را در دستورالعمل بنویسید و در طول پروژه ماده را بی‌اطلاع عوض نکنید.

راهنمای ASTM E709 چه مواردی را توصیه می‌کند؟

توصیه ASTM E709-21 در بند 21.1 این است که دستورالعمل کتبی آزمون ذرات مغناطیسی پانزده موضوع را پوشش دهد: ناحیه مورد آزمون، نوع ماده ذرات مغناطیسی، تجهیزات، الزامات آماده‌سازی سطح، فرآیند مغناطیس‌کردن، جریان مغناطیس‌کننده، وسیله ایجاد میدان، جهت میدان، بررسی‌های عملکرد و حساسیت سیستم، شدت میدان، نحوه اعمال ماده آزمون، تفسیر و ارزیابی نشانه‌ها، نوع سوابق و معیار قبول و رد، تکنیک دمغناطیس در صورت الزام، و تمیزکاری پس از آزمون در صورت الزام.

دو مورد از این فهرست در جدول T-721 نیستند. اول، «بررسی‌های عملکرد سیستم» (21.1.9): در کار با یوک، این همان آزمون وزن‌برداری است که ASME در بند T-762(a) هر روزِ استفاده می‌خواهد و جدول ۲ از E709 حداکثر فاصله ۶ ماه را برایش توصیه می‌کند. دوم، «معیار قبول و رد» (21.1.13): بند 22.1 از E709 می‌گوید معیار پذیرش در خود راهنما نیست و باید در قرارداد، مشخصات یا کد بیاید؛ بند T-780(a) از ASME هم آن را به کد ارجاع‌دهنده می‌سپارد.

دستورالعمل تست MT را قدم‌به‌قدم چطور بنویسیم؟

دستورالعمل آزمون ذرات مغناطیسی را بهتر است به ترتیب اجرای کار نوشت تا بازرس بتواند آن را کنار قطعه دنبال کند، و هر بند آن یک مقدار یا بازه داشته باشد (بند T-721.1). ترتیب پیشنهادی:

1. دامنه: قطعه، جنس، ناحیه آزمون و کد ارجاع‌دهنده با ویرایش آن.
2. تجهیزات: تکنیک مغناطیس‌کردن، نوع جریان، و برای یوک، بازه فاصله پایه و حداقل نیروی بلندکنندگی (AC دست‌کم ۴٫۵ kg و DC دست‌کم ۱۸ kg در حداکثر فاصله قطبی، بند T-762).
3. مواد: نوع ذرات، رنگ، تر یا خشک، نام محصول، و رنگ زمینه در صورت استفاده.
4. آماده‌سازی سطح: روش تمیزکاری و دامنه آن (دست‌کم ۲۵ mm اطراف ناحیه، بند T-741.1(b)).
5. اجرا: روش پیوسته (T-773)، دو آزمون با شار تقریباً عمود بر هم (T-772) و همپوشانی (T-774).
6. روشنایی: حداقل ۱۰۰ فوت‌کندل (۱۰۷۶ لوکس) روی سطح برای ذرات مرئی (T-777.1).
7. ارزیابی: معیار پذیرش از کد ارجاع‌دهنده، با شماره بند.
8. دمغناطیس، تمیزکاری پس از آزمون و قالب گزارش.

صلاحیت‌سنجی دستورالعمل چگونه انجام می‌شود؟

صلاحیت‌سنجی دستورالعمل در ASME Section V با نمایش عملی انجام می‌شود، نه با بازبینی متن. بند T-150(a) می‌گوید بازرس (Inspector) باید از توانایی دستورالعمل در آشکارسازی ناپیوستگی‌های مرتبط مطمئن شود، و این با اجرای آن در یک آزمون نمایشی روی نمونه‌ای با دست‌کم یک ناپیوستگی شناخته‌شده به دست می‌آید، مگر کد ارجاع‌دهنده چیز دیگری گفته باشد. همان بند اجازه می‌دهد کد ارجاع‌دهنده نمایش عملکرد فردی را هم برای سنجش توانایی آزمونگر در اجرای دستورالعمل بخواهد.

دو نمایش دیگر هم در Article 7 به همین بند برمی‌گردند: نمایش تشخیص نشانه از میان پوشش باقی‌مانده روی قطعه (T-741.1(d)) و از میان رنگ زمینه (T-741.2)؛ یادداشت زیر بند T-741.2 برای راهنمایی درباره هر دو به T-150(a) ارجاع می‌دهد. طبق بند T-721.2، صلاحیت‌سنجی دوباره وقتی لازم می‌شود که کد ارجاع‌دهنده صلاحیت‌سنجی را خواسته باشد و یک متغیر اساسی تغییر کند. برای کار در دمایی بیرون از بازه اعلامی تولیدکننده ذرات، بند T-731(c) صلاحیت‌سنجی طبق T-150 در همان دما را می‌خواهد.

گزارش آزمون MT چه اقلامی باید داشته باشد؟

گزارش هر آزمون ذرات مغناطیسی زیر ASME Section V دو دسته قلم دارد: اقلام عمومی بند T-190(a) و اقلام ویژه بند T-793. بند T-190(a) دست‌کم این پنج مورد را می‌خواهد: تاریخ آزمون؛ نام یا شناسه و سطح گواهینامه آزمونگر؛ شناسه جوش، قطعه یا جزء آزمون‌شده؛ روش، تکنیک، شناسه دستورالعمل و بازنگری آن؛ و نتیجه آزمون. شماره بازنگری دستورالعمل در گزارش، حلقه اتصال گزارش به همان متنی است که صلاحیت‌سنجی شده است.

بند T-793 این موارد را اضافه می‌کند: تجهیزات آزمون و نوع جریان، ذرات مغناطیسی (مرئی یا فلورسنت، تر یا خشک)، نقشه یا ثبت نشانه‌ها طبق T-792، جنس و ضخامت قطعه، و تجهیزات روشنایی. طبق بند T-792.2، نشانه‌های ردشدنی باید ثبت شوند، دست‌کم با نوع (خطی یا گرد)، محل و گستره (طول، قطر یا ردیف‌شدگی). شماره بچ ذرات در فهرست T-793 نیست، ولی ثبت آن در گزارش، رهگیری ماده را تا گواهی همان بچ ممکن می‌کند.

رایج‌ترین نقص‌های دستورالعمل MT کدام‌اند؟

بیشتر نقص‌های دستورالعمل آزمون ذرات مغناطیسی از رونویسی می‌آیند، نه از ندانستن. نمونه‌های پرتکرار: معیار پذیرش به Section V نسبت داده شده، در حالی که بند T-780(a) آن را به کد ارجاع‌دهنده می‌سپارد؛ دوره بررسی یوک «شش‌ماهه» نوشته شده، که توصیه جدول ۲ از E709 است و با الزام روزانه بند T-762(a) نمی‌خواند؛ رنگ زمینه در عمل به کار می‌رود ولی در متن نیامده و نمایش بند T-741.2 برایش انجام نشده است؛ و برای شدت نور، عدد هست ولی روش اندازه‌گیری و کالیبراسیون سالانه نورسنج (T-761.2) نیست.

نقص دیگر، ناهمخوانی دستورالعمل با مواد واقعی کارگاه است: متن از ذرات فلورسنت می‌گوید و کارگاه جوهر مشکی مرئی مصرف می‌کند. بازبینی ساده پیش از ممیزی این است که قوطی‌های روی میز کار را با بند «مواد» دستورالعمل تطبیق دهید.