دستورالعمل کتبی تست PT: چه چیزهایی باید در آن بیاید؟

دستورالعمل کتبی تست مایع نافذ (PT) عبارت است از سندی که برای هر الزام آزمون، از نوع مواد نافذ تا زمان نفوذ و حداقل نور، یک مقدار یا بازه مشخص تعیین می‌کند. کد ASME Section V در بند T-621.1 می‌گوید آزمون PT باید طبق دستورالعمل کتبی انجام شود که دست‌کم الزامات جدول T-621.1 را داشته باشد و برای هر کدام «یک مقدار یا بازه‌ای از مقادیر» بگذارد. ASTM E1417 هم در بند 6.7 فهرست محتوای دستورالعمل را می‌دهد.

این مقاله برای بازرس سطح ۲ و مهندس کنترل کیفیت جوش نوشته شده که باید دستورالعمل PT را بنویسد، بازبینی کند یا پیش از ممیزی کارفرما کامل کند. محور اصلی ASME Section V ویرایش ۲۰۲۳ است، چون بازرسی جوش در ایران معمولاً زیر همین کد انجام می‌شود؛ هر جا ASTM E1417 الزام متفاوتی دارد، کنار آن آمده است. معیار پذیرش در Section V نیست و طبق بند T-680 به کد ارجاع‌دهنده برمی‌گردد.

چه زمانی تست PT دستورالعمل کتبی لازم دارد؟

تست PT زیر ASME Section V هر وقت کد ارجاع‌دهنده آن را بخواهد، دستورالعمل کتبی لازم دارد. کد ارجاع‌دهنده کدی است که آزمون را الزام می‌کند، مثلاً کد ساخت مخزن. طبق بند T-150(a)، آزمون طبق دستورالعمل کتبی انجام می‌شود، نسخه آن در دسترس کارکنان و به درخواست در دسترس Inspector است، و هر جا کد ارجاع‌دهنده بخواهد، دستورالعمل روی نمونه‌ای با دست‌کم یک ناپیوستگی شناخته‌شده نمایش داده می‌شود.

ASTM E1417 دو نکته اجرایی افزوده دارد. بند 6.7 اجازه می‌دهد برای قطعه‌های مشابه یک دستورالعمل مادر نوشته شود که جزئیات مشترک را پوشش می‌دهد، و جزئیات هر قطعه در برگه تکنیک بیاید. همان بند می‌خواهد همه دستورالعمل‌ها و برگه‌های تکنیک را فردی با صلاحیت و گواهی سطح ۳ PT تأیید کند، و دستورالعمل مادر برای خرابی کنترل فرآیند دست‌کم اطلاع به سطح ۳ را پیش‌بینی کند. Section V این تأیید سطح ۳ را در Article 6 نمی‌آورد؛ در پروژه ASME، الزام تأیید را از کد ارجاع‌دهنده و رویه کیفی شرکت بگیرید.

جدول T-621.1 کد ASME چه الزاماتی را فهرست می‌کند؟

جدول T-621.1 شانزده الزام دارد و هر کدام را متغیر اساسی یا غیراساسی می‌داند. متغیر اساسی عبارت است از الزامی که تغییرش، هر جا صلاحیت‌سنجی خواسته شده، صلاحیت‌سنجی دوباره دستورالعمل را لازم دارد:

تغییر متغیر اساسی یا غیراساسی چه پیامدی دارد؟

طبق بند T-621.2، هر جا کد ارجاع‌دهنده صلاحیت‌سنجی دستورالعمل را خواسته باشد، تغییر هر متغیر اساسی صلاحیت‌سنجی دوباره با اجرای نمایشی را لازم دارد، ولی تغییر متغیر غیراساسی آن را لازم ندارد. همان بند می‌گوید هر تغییری نسبت به مقادیر دستورالعمل، اساسی یا غیراساسی، بازنگری یا الحاقیه دستورالعمل را لازم دارد. پس هیچ تغییری بی‌سند نمی‌ماند؛ فرقشان فقط در نمایش دوباره است.

سه پیامد عملی که در کارگاه کمتر دیده می‌شوند:

• تعویض برند یا خانواده مواد نافذ، حتی با همان نوع و روش، متغیر اساسی است. بند T-654 هم ترکیب مواد از خانواده‌ها یا تولیدکنندگان مختلف را مجاز نمی‌داند.
• جدول کاهش زمان نفوذ را اساسی می‌داند، نه افزایش آن را که سقفش طبق T-672 دو ساعت است؛ در ظهور برعکس است و افزایش زمان ظهور اساسی است.
• عوض کردن نوع حلال تمیزکاری، زیر ردیف آماده‌سازی سطح، متغیر اساسی است.

به همین دلیل، نام تولیدکننده و کد هر سه ماده را در دستورالعمل صریح بنویسید، نه فقط «پنترانت قرمز حلالی».

کدام مراحل باید حداقل و حداکثر زمان داشته باشند؟

بند T-621.3 می‌خواهد دستورالعمل برای مراحل جدول T-621.3 حداقل و حداکثر زمان داشته باشد. برای روش حلالی رنگی، مقادیر کد این‌هاست:

• خشک شدن پس از تمیزکاری (T-643): حداقل زمانی که تبخیر حلال را تضمین کند، در دستورالعمل تعیین شود.
• زمان نفوذ (جدول T-672): برای جوش، منطقه متأثر از حرارت و ریختگی حداقل ۵ دقیقه، برای مواد کارپذیر ۱۰ دقیقه، در ۱۰ تا ۵۲ °C؛ در ۵ تا ۱۰ °C دو برابر؛ حداکثر ۲ ساعت مگر با صلاحیت‌سنجی.
• حذف پنترانت اضافی (T-673.3) و خشک شدن پس از آن (T-674): زمان کوتاه و تعیین‌شده.
• اعمال دولوپر (T-675): هرچه زودتر پس از حذف.
• ظهور و تفسیر (T-676.1): ۱۰ تا ۶۰ دقیقه پس از خشک شدن دولوپر.

اگر قطعه زیر ASTM E1417 هم بازرسی می‌شود، دو عدد فرق دارد: بند 7.2.1 حداقل نفوذ را ۱۰ دقیقه می‌گذارد، و بند 7.5.2 ظهور دولوپر غیرآبی را ۱۰ دقیقه تا ۱ ساعت. عدد سخت‌گیرانه‌تر را بنویسید.

دستورالعمل درباره مواد و آماده‌سازی سطح چه باید بگوید؟

دستورالعمل باید مواد نافذ را با نام و کلاس‌بندی، و آماده‌سازی سطح را با روش، ماده و دامنه مشخص کند. بند 6.7.2 ASTM E1417 کلاس‌بندی مواد طبق بخش ۵ همان استاندارد و AMS 2644 را می‌خواهد؛ یعنی نوع (Type I فلورسنت یا Type II رنگی)، روش حذف (مثلاً Method C حلالی) و فرم دولوپر (مثلاً فرم d یا e غیرآبی). بند 6.7.1 جزئیات پیش‌تمیزکاری، مواد آن، پارامترهای خشک‌کردن و زمان‌ها را می‌خواهد.

در ASME، بند T-642(b) می‌خواهد پیش از هر آزمون، سطح و نواحی مجاور تا دست‌کم ۲۵ میلی‌متر خشک و عاری از چربی، پوسته، فلاکس، پاشش جوش و رنگ باشد. بند T-642(d) می‌گوید حلال‌های تمیزکاری هم باید الزامات T-641 را داشته باشند؛ یعنی روی آلیاژ نیکل، فولاد زنگ‌نزن آستنیتی یا دوپلکس و تیتانیوم، گواهی میزان آلاینده با شماره بچ تولیدکننده برای هر ماده لازم است. اگر کارگاه هر دو نوع جنس را آزمون می‌کند، این الزام را در بخش مواد دستورالعمل جدا بنویسید تا بازرس پیش از آزمون گواهی را کنترل کند.

روشنایی، دما و معیار پذیرش در دستورالعمل چطور می‌آیند؟

روشنایی و دما متغیر اساسی‌اند و باید با عدد در دستورالعمل بیایند؛ معیار پذیرش باید با نام سند مرجع بیاید. برای پنترانت رنگی، بند T-676.3 نور سفید دست‌کم ۱۰۰ فوت‌کندل (۱۰۷۶ لوکس) روی سطح می‌خواهد و بند T-660 کالیبراسیون نورسنج را دست‌کم سالی یک بار. ASTM E1417 در بند 6.7.4 شدت نور آزمون و نور محیط، معیار قبول و رد، و روش و محل علامت‌گذاری نشانه را جزو محتوای دستورالعمل می‌داند.

برای دما، بند T-652 دمای پنترانت و سطح قطعه را در تمام مدت آزمون ۵ تا ۵۲ درجه سانتی‌گراد می‌خواهد و بیرون از آن، طبق T-653، صلاحیت‌سنجی جداگانه لازم است. بازه ASTM E1417 در بند 7.2 کمی متفاوت است: ۴ تا ۵۲ درجه. معیار پذیرش را از کد ارجاع‌دهنده نقل کنید، چون Section V طبق بند T-680 ارزیابی را به همان کد می‌سپارد. بند 6.7.4.2 E1417 هم می‌خواهد نقشه، مشخصات یا برگه تکنیک معیار قبول و رد را نشان دهد. عدد معیار را بدون نام و بند سند مرجع در دستورالعمل ننویسید.

سابقه تست PT چه اطلاعاتی باید ثبت کند؟

سابقه هر تست PT زیر ASME باید اقلام بند T-692 را داشته باشد و دستورالعمل باید فرم آن را تعیین کند. این اقلام عبارت‌اند از:

1. الزامات بند T-190(a): تاریخ، شناسه و سطح گواهی بازرس، شناسه جوش یا قطعه، روش و شناسه و بازنگری دستورالعمل، و نتیجه.
2. نوع پنترانت: رنگی یا فلورسنت.
3. نام تولیدکننده، نام محصول و شماره بچ هر پنترانت، پاک‌کننده، امولسیفایر و دولوپر.
4. نقشه یا ثبت نشانه‌ها طبق T-691.
5. جنس و ضخامت.
6. تجهیزات روشنایی.

طبق بند T-691.2، برای هر نشانه ردشدنی دست‌کم نوع (خطی یا گرد)، محل و گستره ثبت می‌شود. ASTM E1417 در بند 6.10 سابقه را قابل ردیابی تا قطعه می‌خواهد، با شناسه دستورالعمل، نتیجه، شناسه یا امضای بازرس و تاریخ، و نگهداری دست‌کم سه ساله مگر سفارش خرید یا قرارداد غیر از آن بگوید. فرم سابقه را پیوست دستورالعمل کنید تا هر بازرس همه اقلام را یکسان پر کند.

پیش‌نویس دستورالعمل PT را به چه ترتیبی بنویسیم؟

پیش‌نویس دستورالعمل تست PT را با ترتیب جدول T-621.1 بنویسید تا ممیز بتواند هر ردیف را مستقیم پیدا کند. این ترتیب برای روش حلالی رنگی کار می‌کند:

1. دامنه: کد ارجاع‌دهنده، جنس‌ها، شکل‌ها و گستره آزمون.
2. مواد: تولیدکننده، نام و کد کلینر، پنترانت و دولوپر، با الزام گواهی آلاینده.
3. آماده‌سازی سطح، حلال و حداقل زمان خشک شدن.
4. اعمال پنترانت، دما و زمان نفوذ با حداقل و حداکثر.
5. حذف پنترانت اضافی و خشک‌کردن.
6. اعمال دولوپر و زمان ظهور و تفسیر.
7. روشنایی، کالیبراسیون، معیار پذیرش، سابقه و تمیزکاری پس از آزمون.

در بند مواد، کد هر سه قوطی را با شماره قطعه بنویسید تا خرید تکراری همان خانواده را بیاورد. پیش از ارسال برای تأیید، هر ردیف جدول T-621.1 را با دستورالعمل تطبیق بدهید و برای هر ردیف یک مقدار یا بازه پیدا کنید.